Πανελλήνιες εξετάσεις 2016: Τα θέματα και οι απαντήσεις στην Έκθεση

Σε ένα κείμενο του Ευάγγελου Παπανούτσου, με θέμα την φιλία, διαγωνίστηκαν οι υποψήφιοι των Πανελλαδικών Εξετάσεων, για το μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας….

Η φιλία

Η φιλία, δώρο ακριβό και ευτύχημα σπάνιο, έχει πανάρχαιους τίτλους ευγένειας. Την εχάρηκαν άνθρωποι εκλεκτοί, σε όλα τα γεωγραφικά και τα ιστορικά πλάτη της οικουμένης, και την εγκωμίασαν ποιητές, σοφοί, πολιτικοί με τον τρόπο του ο καθένας, αλλά όλοι με την ίδια συγκίνηση. Άλλωστε, εκτός από την καταγωγή της λέξης (που είναι κατευθείαν παράγωγο του κύριου για την «αγάπη» ρήματος: φιλείν), και μόνο το γεγονός ότι, για να τονίσουμε την εκτίμηση και την εμπιστοσύνη μας προς τα πιο οικεία μας πρόσωπα, δηλώνουμε ότι τους θεωρούμε «φίλους», μαρτυρεί πόσο ψηλά η κοινή συνείδηση τοποθετεί τη φιλία.

Τι είναι η φιλία; «Εύνοια», φυσικά, όπως λέγει ο Αριστοτέλης• να έχεις, δηλαδή, καλές διαθέσεις απέναντι σ’ έναν άνθρωπο, να αισθάνεσαι στοργή γι’ αυτόν, να επιζητείς την συντροφιά του και να θέλεις την ευτυχία του• να είσαι εύνους προς κάποιον και αυτός εύνους προς εσένα• να υπάρχει ανταπόκριση, αμοιβαιότητα στα αισθήματά σας, να τον αγαπάς και να τον τιμάς κι εκείνος, επίσης, να σε αγαπά και να σε τιμά. Γι’ αυτό, όσο τρυφερές κι αν είναι οι σχέσεις μας με τα άψυχα, δεν λέγονται φιλία. Όταν αγαπούμε ένα άψυχο πράγμα, αυτό που Μπορούμε να διακρίνουμε τρία είδη φιλικών σχέσεων, κατά τον Αριστοτέλη: «διά το χρήσιμον», «δι’ ηδονήν», «διά το αγαθόν». Στην πρώτη περίπτωση, συνδεόμαστε μ’ έναν άνθρωπο, επειδή ο ένας μας είναι στον άλλο χρήσιμος (για τις υποθέσεις, τις ανάγκες, τη σταδιοδρομία, τις πολιτικές φιλοδοξίες μας κ.τ.λ.). Στη δεύτερη, διατηρούμε στενές σχέσεις μαζί του, επειδή μας προξενεί ευχαρίστηση (είναι διασκεδαστικός, έξυπνος συνομιλητής, ,επιδέξιος συμπαίκτης κ.τ.λ.). Και στις δύο περιπτώσεις, «αγαπούμε» τον άλλο κι εκείνος μας ,«αγαπά» όχι για την ανθρώπινη ποιότητά μας, επειδή, δηλαδή, είμαι εγώ αυτός που είμαι και είναι εκείνος αυτός που είναι (κατά το σώμα και την ψυχή, το ήθος, το πνεύμα), αλλά επειδή κάτι άλλο περιμένουμε απ’ αυτόν και αυτός από εμάς, ένα κέρδος (υλικό ή ηθικό) ή μιαν απόλαυση (την τέρψη της ευχάριστης συναναστροφής).

Του τρίτου είδους ο φιλικός δεσμός είναι η τέλεια, η ουσιαστική και ακατάλυτη φιλία. Τον κάνω συντροφιά, τον τιμώ, τον αγαπώ, με κάνει συντροφιά, με τιμά, με αγαπά, όχι επειδή περιμένω απ’ αυτόν ή εκείνος περιμένει από μένα ωφέλεια (με όλο που βέβαια και μπορώ και ,θα τον ωφελήσω, όπως και εκείνος επίσης, και μπορεί και θα με ωφελήσει), ούτε επειδή μου είναι ευχάριστος και του είμαι ευχάριστος (με όλο που πραγματικά αισθανόμαστε ευχαρίστηση ο ένας κοντά στον άλλο), αλλά επειδή, όντας ο καθένας μας αυτό που είναι, μοιάζουμε ο ένας στον άλλο –η ομοιότητά μας βρίσκεται στην ανθρώπινη αξία μας, στο υψηλό ποιόν της ανθρωπιάς μας. Η τέλεια, λοιπόν, φιλία είναι συνάντηση και δεσμός δύο προσώπων απάνω στον ίδιο ηθικό άξονα, στην ίδια αξιολογική κλίμακα. Θεμέλιο και εγγύηση της αγάπης τους είναι η «αρετή», και επειδή η αρετή είναι «κτήμα ες αεί» του ανθρώπου, ούτε αλλοτριώνεται, ούτε φθείρεται• οι φιλίες που δημιουργούνται απάνω σ’ αυτή τη βάση είναι σταθερές και Φίλος είναι ο παραστάτης και σύμμαχός μας στον τραχύ αγώνα να υπάρξουμε, να σηκώσουμε το βάρος της ανθρωποσύνης μας, χωρίς να συντριβούμε ή να ευτελιστούμε. Ότανσε μια βαρυσήμαντη καμπή του βίου μελετούμε ή επιχειρούμε κάτι πολύ σοβαρό και επικίνδυνο, έχουμε ανάγκη από ένα καλόγνωμο σύμβουλο και αυστηρό κριτή, για νασυζητήσουμε μαζί του ελεύθερα και χωρίς περιστροφές το πρόβλημά μας. Ποιος μπορεί να είναι αυτός ο σύμβουλος και κριτής; Μπορεί το πρόσωπο τούτο να είναι άλλος εκτός από τον Ε.Π. Παπανούτσος, Πρακτική Φιλοσοφία, σσ. 111-121,Εκδόσεις Νόηση, Αθήνα, 2008 (Διασκευή).

A1. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε

Μονάδες 25

Β1. Να επαληθεύσετε ή να διαψεύσετε, σύμφωνα με το κείμενο, τις παρακάτω διαπιστώσεις, γράφοντας στο τετράδιό σας, δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε πρόταση, τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή, ή τη λέξη Λάθος, αν η πρόταση είναι λανθασμένη:

α. Ακόμα και οι τρυφερές σχέσεις μας με τα άψυχα είναι φιλία.

β. Η αμοιβαιότητα των αισθημάτων είναι απαραίτητη προϋπόθεση της

γ. Η φιλία δεν αποκλείει την προσδοκία οποιασδήποτε υλικής ανταμοιβής

δ. Η τέλεια φιλία είναι εκείνη που στηρίζεται σε ηθικές αξίες.

ε. Σε μια δύσκολη στιγμή της ζωής μας μπορούμε να στηριχτούμε και σε άλλους συμπαραστάτες και συμβούλους εκτός από έναν φίλο.

Μονάδες 10

Β2. α) Να βρείτε δύο τρόπους ανάπτυξης της τρίτης παραγράφου του

κειμένου «Μπορούμε να διακρίνουμε … (την τέρψη της ευχάριστης

συναναστροφής).» και να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με αναφορές

Μονάδες 4

β) Ποια νοηματική σχέση εκφράζουν οι παρακάτω διαρθρωτικές λέξεις;

Άλλωστε (1η παράγραφος)

δηλαδή (2η παράγραφος)

λοιπόν (4η παράγραφος).

Μονάδες 4

Β3. α) Να γράψετε ένα συνώνυμο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις του εγκωμίασαν, ευχαρίστηση, συναναστροφής, ακατάλυτη, φθείρεται.

Μονάδες 5

β) Να γράψετε ένα αντώνυμο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις του οικεία, επιδέξιος, ωφέλεια, αξία, αυστηρό.

Μονάδες 5

Β4. α) Να αιτιολογήσετε τη χρήση των εισαγωγικών και της παρένθεσης στις παρακάτω περιπτώσεις της τρίτης παραγράφου:

Μονάδες 3

β) Να αιτιολογήσετε τη λειτουργία του β ́ ενικού ρηματικού προσώπου στη δεύτερη παράγραφο και του α ́ πληθυντικού στην τρίτη παράγραφο.

Μονάδες 4

Γ1. Σε ομιλία 500-600 λέξεων που θα γράψετε για να εκφωνήσετε σε εκδήλωση του σχολείου σας, με θέμα τις ανθρώπινες σχέσεις στη σύγχρονη εποχή, να α) τα χαρακτηριστικά της γνήσιας φιλίας, όπως εσείς την αντιλαμβάνεστε

β) την άποψή σας σχετικά με τον ρόλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης/διαδικτύου στη δημιουργία σχέσεων φιλίας.

Μονάδες 40

ΟΔΗΓΙΕΣ (για τους εξεταζομένους)

1. Στο εξώφυλλο να γράψετε το εξεταζόμενο μάθημα. Στο εσώφυλλο πάνω-πάνω να συμπληρώσετε τα ατομικά σας στοιχεία. Στην αρχή των απαντήσεών σας να γράψετε πάνω-πάνω την ημερομηνία και το εξεταζόμενο μάθημα. Να μην αντιγράψετε τα θέματα στο τετράδιο και να μη γράψετε πουθενά στις απαντήσεις σας το όνομά σας.

2. Να γράψετε το ονοματεπώνυμό σας στο πάνω μέρος των φωτοαντιγράφων,αμέσως μόλις σας παραδοθούν. Τυχόν σημειώσεις σας πάνω στα θέματα δεν θα βαθμολογηθούν σε καμία περίπτωση. Κατά την αποχώρησή σας,να παραδώσετε μαζί με το τετράδιο και τα φωτοαντίγραφα.

3. Να απαντήσετε στο τετράδιό σας σε όλα τα θέματα μόνο με μπλε ή μόνο με μαύρο στυλό με μελάνι που δεν σβήνει.

4. Κάθε απάντηση τεκμηριωμένη είναι αποδεκτή.

5. Διάρκεια εξέτασης: τρεις (3) ώρες μετά τη διανομή των φωτοαντιγράφων.

6. Χρόνος δυνατής αποχώρησης: 10.00 π.μ.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ

Α1. Ο Ευάγγελος Παπανούτσος παρουσιάζει τα χαρακτηριστικά της φιλίας. Τονίζει τη διαχρονική σημασία της για τους ανθρώπους συνδέοντάς τη με την αγάπη. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη η φιλία ταυτίζεται με την ευνοϊκή διάθεση προς τον συνάνθρωπο και όχι προς τα άψυχα αντικείμενα, ενώ τα φιλικά συναισθήματα πρέπει να ανταποδίδονται. Ο συγγραφέας διακρίνει τρία είδη φιλίας. αρχικά την ωφελιμιστική και την ηδονιστική που συνδυάζονται με προσδοκίες υλικές ή ψυχικές. Ωστόσο, αληθινή είναι η φιλία που δεν στοχεύει στο όφελος ή την ευχαρίστηση. Οι γνήσιοι φίλοι έχουν κοινά χαρακτηριστικά, ανθρωπιστικά ιδανικά και αξίες. Η σχέση αυτή είναι διαρκής και ενάρετη . Καταληκτικά μόνο οι φίλοι είναι συμπαραστάτες στις δύσκολες στιγμές του ανθρώπου.

Β1. α: ΛΑΘΟΣ

β: ΣΩΣΤΟ

γ: ΣΩΣΤΟ

δ: ΣΩΣΤΟ

ε: ΛΑΘΟΣ

Β2. α) Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί συνδυασμό μεθόδων για την ανάπτυξη της τρίτης παραγράφου του κειμένου.

Αρχικά χρησιμοποιεί την μέθοδο της Διαίρεσης, καθώς διαιρεί την «φιλία» (διαιρετέα έννοια), σε τρείς υποκατηγορίες: «δια το χρήσιμον», «δι’ ηδονήν» και «δια το αγαθόν» (είδη ή πηλίκο της διαίρεσης).

Ενδεικτική για τον εντοπισμό της μεθόδου είναι η φράση «διακρίνουμε τρία είδη».

Επίσης, χρησιμοποιείται η μέθοδος της Αιτιολόγησης, καθώς δικαιολογεί τη διάκριση και την λειτουργία της κάθε μορφής φιλίας. «επειδή ο ένας μας είναι στον άλλο χρήσιμος», «επειδή μας προξενεί ευχαρίστηση», «επειδή κάτι άλλο περιμένουμε απ’ αυτόν και αυτός από εμάς».

Ενδεικτική είναι η χρήση/επανάληψη της διαρθρωτικής λέξης «επειδή».

Σημείωση: Στις παρενθέσεις της παραγράφου χρησιμοποιούνται και παραδείγματα για να επεξηγήσει ο συγγραφέας την κάθε μορφή φιλίας (π.χ. «για τις υποθέσεις, τις ανάγκες, τη σταδιοδρομία, τις πολιτικές φιλοδοξίες μας κτλ.». Δεδομένου ότι τα παραδείγματα δίνονται μόνο παρενθετικά, καθώς και ότι μας ζητούνται δύο μέθοδοι ανάπτυξης, δεν χρειάζεται να αναφέρουμε και τα παραδείγματα.

β) άλλωστε: Δηλώνει αντίθεση. δηλαδή: Δηλώνει επεξήγηση. όταν: Δηλώνει χρόνιο. λοιπόν: Δηλώνει συμπέρασμα.

Β3. α) εγκωμίασαν: επαίνεσαν, εξήραν.

β) ευχαρίστηση: απόλαυση, τέρψη.

γ) συναναστροφής: συντροφιάς, συνάθροισης.

δ) ακατάλυτη: ακλόνητη, άφθαρτη.

ε) φθείρεται: αλλοιώνεται, διαβρώνεται.

Β3. β) οικεία: εχθρική, αφιλόξενη. επιδέξιος: αδέξιος, ανεπιτήδειος. ωφέλεια: βλάβη, ζημία. αξία: απαξία, κατάπτωση αυστηρό: ήπιο, επιεική.

Β4. α) «διά το χρήσιμον»: Τα εισαγωγικά χρησιμοποιούνται γιατί μεταφέρεται ο όρος που χρησιμοποιεί ο Αριστοτέλης. «αγαπά»: Τα εισαγωγικά χρησιμοποιούνται για να δοθεί έμφαση. (υλικό ή ηθικό): Η παρένθεση χρησιμοποιείται διευκρινιστικά, για να αποσαφηνίσει τι εννοεί με τον όρο «κέρδος».

β) β’ ενικό: προσδίδει οικειότητα και αμεσότητα στο λόγο καθώς δημιουργεί την αίσθηση διαλόγου και διασφαλίζει καλύτερα την επικοινωνία με το δέκτη. Συνδέεται με το προτρεπτικό – συμβουλευτικό ύφος. α’ πληθυντικό: ο συγγραφέας εντάσσει τον εαυτό του στο υπόλοιπο κοινωνικό σύνολο, θέλοντας να δείξει αφενός τη καθολικότητα του προβλήματος και αφετέρου την ανάγκη συλλογικής αντιμετώπισης και εγρήγορσης. Στοχεύει κυρίως στην ευαισθητοποίηση των δεκτών και εκφράζει τη συλλογική αποδοχή ενός προβλήματος ή της αξίας μιας πρότασης, το αίσθημα ευθύνης και συνευθύνης. Καθώς μειώνεται ο βαθμός της απόστασης μεταξύ συγγραφέα και αναγνώστη, το κείμενο αποκτά αμεσότητα και οικειότητα.

Γ1. ΘΕΜΑ: Σε ομιλία 500-600 λέξεων που θα γράψετε για να εκφωνήσετε σε εκδήλωση του σχολείου σας, με θέμα τις ανθρώπινες σχέσεις στη σύγχρονη εποχή, να εκθέσετε:

α) τα χαρακτηριστικά της γνήσιας φιλίας, όπως εσείς την αντιλαμβάνεστε και

β) την άποψή σας σχετικά με τον ρόλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης/διαδικτύου στη δημιουργία σχέσεων φιλίας.

Οι απαντήσεις είναι ενδεικτικές

Αγαπητοί συμμαθητές και συμμαθήτριες,

Πρόλογος: Στις μέρες μας καθημερινά οι συζητήσεις μεγαλύτερων, αλλά και οι δικές μας περιστρέφονται γύρω από το ζήτημα του χρόνου. Οι μεγαλύτεροι ασχολούνται με τις αλλεπάλληλες εργασίες τους και εμείς ζούμε μέσα στα ασφυκτικά χρονικά πλαίσια που καθορίζονται από τις υποχρεώσεις και τις επιθυμίες μας. Το άμεσο αποτέλεσμα αυτών είναι να μη διαθέτουμε χρόνο για τους ευατούς μας, αλλά και για τους γύρω μας κι έτσι οι σχέσεις μας και δη οι φιλικές κρίνονται βιαστικές κι επιπόλαιες. Γι’ αυτούς τους λόγους θα προσπαθήσω στην ομιλία μου να αναδείξω τα βασικά χαρακτηριστικά μιας γνήσιας φιλίας, η οποία εκ των πραγμάτων εμπεριέχει την έννοια του χρόνου.

Εναλλακτικά: Σήμερα η φιλία είναι επιλεκτική και στηρίζεται συχνά σε ποικίλα συμφέροντα. Παράλληλα, εξαιτίας των ρυθμών της σύγχρονης ζωής και της απουσίας ελεύθερου χρόνου, δεν υπάρχουν χρονικά περιθώρια για σύναψη υγιών φιλικών σχέσεων ή, και όταν υπάρχουν, ο άνθρωπος στρέφεται σε ατομικές μορφές ψυχαγωγίας, οπότε απουσιάζει η ουσιαστική επαφή με τους συνανθρώπους. Σ’ αυτά τα πλαίσια η σύναψη γνήσιων φιλικών δεσμών αποτελεί μια δύσκολη υπόθεση, καθώς ενίοτε δεν αντιλαμβανόμαστε πλήρως τα χαρακτηριστικά τους.

Ζητούμενο πρώτο: τα χαρακτηριστικά της γνήσιας φιλίας

1. Χρονική «επένδυση». Η σύναψη φιλικών δεσμών σχετίζεται άμεσα με τον χρόνο, καθώς αυτές στηρίζονται στις κοινές εμπειρίες.

2. Οι κοινές εμπειρίες βασίζονται στη συμμετοχή. Συμμετοχή στον ανθρώπινο πόνο, αλλά και στις ευχάριστες στιγμές.

3. Ειλικρίνεια, εντιμότητα. Άλλωστε η μυστικοπάθεια και οι υπεκφυγές προκαλούν τριγμούς στις φιλικές σχέσεις, ενώ η εμπιστοσύνη τις ενδυναμώνει.

4. Ανιδιοτέλεια, έλλειψη σκοπιμότητας. Η αγάπη για τους φίλους μας δεν εξυπηρετεί συμφέροντα, αλλά στηρίζεται στην αλτρουιστική διάθεση των φίλων.

5. Κατανόηση και σεβασμός στην προσωπικότητα του άλλου. Αυτό σημαίνει ότι οι φίλοι γνωρίζουν πότε πρέπει να συμπεριφέρονται διαλλακτικά και με ανεκτικότητα και πότε, ενδεχομένως, με τόνο αυστηρό.

6. Συνεργασία και αλληλεγγύη για ικανοποίηση ατομικών και συλλογικών στόχων. 

Μεταβατική παράγραφος: Φίλες και φίλοι, εκτός τούτων των χαρακτηριστικών, που αποτελούν τις βασικές προϋποθέσεις ύπαρξης φιλικών δεσμών, η φιλία φαίνεται ότι απέκτησε τα τελευταία χρόνια και ένα νέο εργαλείο, το διαδίκτυο και συγκεκριμένα τα κοινωνικά δίκτυα. Όμως, δεν πιστεύω ότι μπορούν να δημιουργηθούν γνήσιες φιλικές σχέσεις μέσα σε αυτά, αλλά μόνο να διατηρηθούν οι ήδη υπάρχουσες.

(άποψη: β ́ ζητούμενο) 

Ζητούμενο δεύτερο: αιτιολόγηση άποψης

1. Η απουσία φυσικής επαφής στερεί τους εν δυνάμει φίλους να γνωριστούν μεταξύ τους σε πολλαπλά επίπεδα.

2. Οι φιλικές συζητήσεις αφορούν περισσότερο το σχολιασμό και όχι την ανταλλαγή απόψεων και το διάλογο.

3. Περιορίζεται η κοινωνικότητα, καθώς το διαδίκτυο παρέχει δυνατότητες «μοναχικής» αξιοποίησης του ελεύθερου χρόνου.

4. Τα κοινωνικά δίκτυα ενισχύουν το αίσθημα της μοναξιάς τελικά και της απομόνωσης. Ελλοχεύει και ο κίνδυνος της αλλοτρίωσης, να θεωρείται η εικονική φιλία πραγματική.

5. Επίσης παρέχουν τη δυνατότητα δημιουργίας προσωπείου. Τα πραγματικά μας χαρακτηριστικά κρύβονται με στόχο τον εντυπωσιασμό και την ενίσχυση της αυτοεκτίμησης. Η αμφιβολία για την πραγματική ταυτότητα των χρηστών, δεν αφήνει περιθώρια, για να έρθουν δύο άνθρωποι πιο κοντά και να μπορέσουν να αναπτύξουν μια ουσιαστική, φιλική σχέση.

6. Οι φιλικές σχέσεις στο διαδίκτυο και στα κοινωνικά δίκτυα χαρακτηρίζονται από την έλλειψη εμπιστοσύνης, ψυχολογικής υποστήριξης και συμμετοχή.

Επίλογος: Επομένως, αγαπητοί φίλοι, τα σύγχρονα τεχνολογικά εργαλεία προάγουν τις επιφανειακές αόριστες σχέσεις και δεν μπορούμε να βρούμε πραγματική στήριξη μέσω αυτών. Παρόλα αυτά, αναγνωρίζουμε όλοι ότι αποτελεί υποκατάστατο για όσους δεν τα καταφέρνουν στις πραγματικές σχέσεις ή έχουν περιορισμένο χρόνο γι’ αυτές. Τελικά, αυτό που μπορεί να κάνουν είναι να αναπληρώσουν τη φυσική απουσία του άλλου και αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, αν λάβουμε υπόψη και τους γρήγορους ρυθμούς του σύγχρονου τρόπου ζωής.

Επιμέλεια απαντήσεων: Θεοδώρου Βασίλης, Κούνος Λουκάς, Νταρίδης Γιάννης

Νέο Φροντιστήριο