Όταν η Ελλάδα τραγουδούσε για να νικήσει τον φόβο: Οι φωνές που έδωσαν ψυχή στο Έπος του ’40

Στα σκοτεινά χρόνια της γερμανικής Κατοχής, όταν η πείνα, ο φόβος και ο θάνατος είχαν γίνει μέρος της καθημερινότητας, το ελληνικό τραγούδι συνέχιζε να ακούγεται. Άλλοτε χαμηλόφωνα, πίσω από κλειστές πόρτες, κι άλλοτε δυνατά, σαν μια πεισματική άρνηση των ανθρώπων να παραδοθούν στο σκοτάδι. Οι μελωδίες γίνονταν παρηγοριά, οι στίχοι έκρυβαν ελπίδα και οι φωνές των καλλιτεχνών κρατούσαν ζωντανή την ανάμνηση μιας ελεύθερης πατρίδας.

Στις θεατρικές σκηνές της Αθήνας, στις ραδιοφωνικές εκπομπές, στους δίσκους των 78 στροφών, ακόμη και κοντά στους στρατιώτες που πολεμούσαν στο μέτωπο, οι φωνές των καλλιτεχνών συνόδευαν την καθημερινότητα ενός ολόκληρου λαού.

Η Σοφία Βέμπο, η Ρένα Βλαχοπούλου, η Δανάη Στρατηγοπούλου, ο Νίκος Γούναρης, ο Μάρκος Βαμβακάρης και άλλοι σημαντικοί εκπρόσωποι του ελληνικού τραγουδιού έβαλαν τη δική τους σφραγίδα σε εκείνη την ταραγμένη περίοδο.

Άλλοι τραγούδησαν για τις μανάδες που περίμεναν τους γιους τους να επιστρέψουν. Άλλοι γελοιοποίησαν τον Μουσολίνι και τη φασιστική του μεγαλομανία. Και άλλοι, μέσα από το λαϊκό και το δημοτικό τραγούδι, μίλησαν για τον αποχωρισμό, την πατρίδα και την αγωνία του πολέμου.

Πίσω όμως από τις γνώριμες μελωδίες κρύβονται ιστορίες που πολλοί δεν γνωρίζουν.

Σοφία Βέμπο: Η γυναίκα που έγινε η «τραγουδίστρια της Νίκης»

Εάν υπήρξε μία φωνή που ταυτίστηκε όσο καμία άλλη με το Έπος του 1940, αυτή ήταν αναμφίβολα της Σοφίας Βέμπο.

Η βαθιά, επιβλητική φωνή της έγινε το σύμβολο μιας χώρας που αγωνιζόταν να κρατήσει την ελευθερία της. Τα τραγούδια της ακούγονταν στα θέατρα και στα ραδιόφωνα, ενώ η παρουσία της κοντά στα ελληνικά στρατεύματα είχε αποκτήσει ξεχωριστή σημασία.

Το εμβληματικό «Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά» δεν ήταν, ωστόσο, μια εντελώς καινούργια σύνθεση. Η μελωδία του προερχόταν από τη «Ζεχρά», ένα ερωτικό τραγούδι του Μιχάλη Σουγιούλ που η ίδια είχε ηχογραφήσει το 1938.

Με την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, ο Μίμης Τραϊφόρος έγραψε νέους στίχους, μετατρέποντας την παλιά επιτυχία σε πατριωτικό τραγούδι. Η ιστορική ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε τον Δεκέμβριο του 1940.

Ήταν ένα τραγούδι διαφορετικό από τα συνηθισμένα πολεμικά εμβατήρια. Στο επίκεντρό του βρίσκονταν οι γυναίκες που αποχαιρετούσαν τους δικούς τους ανθρώπους, η αγωνία της αναμονής και η προσδοκία της επιστροφής.

Η τέχνη της είχε αποκτήσει δύο πρόσωπα: το συγκινητικό και το σατιρικό. Και αυτή ακριβώς η συνύπαρξη έκανε τη φωνή της τόσο ισχυρή.

Ρένα Βλαχοπούλου: Πριν γίνει η βασίλισσα της κωμωδίας, τραγουδούσε για το μέτωπο

Πολύ πριν η Ρένα Βλαχοπούλου κατακτήσει τον ελληνικό κινηματογράφο με τις αξεπέραστες κωμικές ερμηνείες της, είχε ήδη αρχίσει να διαγράφει μια σημαντική πορεία στο ελαφρό τραγούδι.

Το 1940 ήταν μια νεαρή καλλιτέχνιδα που έκανε τα πρώτα της βήματα στις αθηναϊκές σκηνές. Συμμετείχε στις πολεμικές επιθεωρήσεις του θεάτρου «Μοντιάλ», όπου εμφανιζόταν και η Σοφία Βέμπο. Σύμφωνα με ιστορικές πηγές της εποχής, η Βλαχοπούλου ήταν εκείνη που παρουσίασε επί σκηνής τραγούδια όπως το «Κορόιδο Μουσολίνι» και το «Πατρίδα, πατρίδα». Ωστόσο, η σύνδεσή της με τα τραγούδια του πολέμου δεν σταμάτησε εκεί.

Τον Μάρτιο του 1941, λίγο πριν από τη γερμανική εισβολή, τραγούδησε στην επιθεώρηση «Πολεμική Αθήνα» το «Πήγαινε κι όταν θα ’ρθεις», σε μουσική του Κώστα Γιαννίδη και στίχους του Μίμη Τραϊφόρου. Ένα βαλς για τον αποχωρισμό δύο ερωτευμένων ανθρώπων, με τον πόλεμο να απειλεί το κοινό τους μέλλον.

Η Ρένα πρόλαβε να το ηχογραφήσει σε δίσκο 78 στροφών, αφήνοντας ένα σπάνιο τεκμήριο από τα πρώτα χρόνια της καλλιτεχνικής της διαδρομής.

Νίκος Γούναρης: Η φωνή πίσω από το «Κορόιδο Μουσολίνι»

Το «Κορόιδο Μουσολίνι» παραμένει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σατιρικά τραγούδια της περιόδου. Αν και συχνά τοποθετείται συλλογικά στο ρεπερτόριο που συνδέθηκε με τη Σοφία Βέμπο, η γνωστή ιστορική ηχογράφηση του Δεκεμβρίου του 1940 ανήκει στον Νίκο Γούναρη και κυκλοφόρησε με τον τίτλο «Στη Ρώμη».

Το τραγούδι βασίστηκε στη μελωδία της ιταλικής επιτυχίας «Reginella Campagnola» του Έλντο Ντι Λάτσαρο, με νέους ελληνικούς στίχους του Γιώργου Οικονομίδη. Έτσι, μια ιταλική μελωδία μετατράπηκε σε τραγούδι που σατίριζε τον ίδιο τον Μουσολίνι.

Η ειρωνεία δεν ήταν τυχαία. Η σάτιρα αποτελούσε ένα από τα ισχυρότερα όπλα του μουσικού θεάτρου. Μέσα από γνωστούς σκοπούς και ευρηματικούς στίχους, οι δημιουργοί κατάφερναν να γελοιοποιούν την εικόνα του ισχυρού αντιπάλου.

Ο Νίκος Γούναρης, μια από τις σημαντικότερες ανδρικές φωνές του ελαφρού ελληνικού τραγουδιού, συμμετείχε σε αυτή τη μουσική έκφραση της εποχής, αφήνοντας μια ηχογράφηση που επέζησε πολύ πέρα από το τέλος του πολέμου.

Δανάη Στρατηγοπούλου: Η «τρυφερή πλευρά» του πολέμου

Δεν είχαν όλα τα τραγούδια του 1940 τον ίδιο τόνο. Δίπλα στις πολεμικές παρωδίες υπήρχαν και οι μελωδίες που μιλούσαν για την αγάπη και τον αποχωρισμό. Η Δανάη Στρατηγοπούλου, η χαρισματική ερμηνεύτρια που είχε συνδέσει το όνομά της με τον Αττίκ και το αθηναϊκό ελαφρό τραγούδι, εκπροσώπησε αυτή την πιο ευαίσθητη πλευρά.

Ανάμεσα στις ηχογραφήσεις της περιόδου ξεχωρίζει το «Άιντε στο καλό», ένα τραγούδι του 1940 στο οποίο η γυναίκα αποχαιρετά τον αγαπημένο της που φεύγει για τον πόλεμο. Η ερμηνεία της δεν στηριζόταν στις θριαμβευτικές εξάρσεις, αλλά σε μια πιο εσωτερική έκφραση του συναισθήματος.

Η Δανάη διατήρησε, μάλιστα, μια επιφυλακτική στάση απέναντι στην υπερβολική εμπορική αξιοποίηση του πατριωτικού τραγουδιού, όπως καταγράφεται σε μεταγενέστερες αναφορές στη ζωή της.

Στα χρόνια της Κατοχής ανέπτυξε και αντιστασιακή δράση, προσθέτοντας μια ακόμη σημαντική σελίδα στην προσωπική της ιστορία.

Μάρκος Βαμβακάρης: Όταν το ρεμπέτικο συνάντησε τον πόλεμο

Η μουσική ιστορία του 1940 δεν περιορίζεται στις φωτισμένες σκηνές της αθηναϊκής επιθεώρησης.

Στον κόσμο του ρεμπέτικου, οι δημιουργοί αναζητούσαν τον δικό τους τρόπο να αποτυπώσουν τον πόλεμο, τις κοινωνικές αντιθέσεις και την αντίδραση απέναντι στον φασισμό. Ο Μάρκος Βαμβακάρης ηχογράφησε μαζί με τον Απόστολο Χατζηχρήστο το 1941 το «Μουσολίνι άλλαξε γνώμη», μια σατιρική διασκευή του παλαιότερου τραγουδιού του «Ο γρουσούζης».

Το ιδιαίτερο στοιχείο ήταν ότι το τραγούδι δεν γελοιοποιούσε απλώς τον δικτάτορα. Αναφερόταν και στα δεινά που προκαλούσε το φασιστικό καθεστώς στον ίδιο τον ιταλικό λαό. Στο ίδιο κλίμα εντάσσεται και το «Γεια σας φανταράκια μας», που συνδέθηκε με τον Μάρκο και τον Απόστολο Χατζηχρήστο.

Παράλληλα, η Ρόζα Εσκενάζυ, εμβληματική παρουσία του ρεμπέτικου και του σμυρναίικου τραγουδιού, ανήκε στους καλλιτέχνες που συνέχισαν να προσφέρουν μουσική και κουράγιο μέσα στις συνθήκες του πολέμου και της Κατοχής.

Γιώργος Παπασιδέρης: Η φωνή του δημοτικού τραγουδιού στο αλβανικό μέτωπο

Μια άλλη, λιγότερο προβεβλημένη αλλά σημαντική μουσική διάσταση του πολέμου εκπροσωπήθηκε από τον Γιώργο Παπασιδέρη.

Ο σπουδαίος ερμηνευτής του δημοτικού τραγουδιού συνέδεσε τη φωνή του με δημιουργίες όπως το «Μέρα και νύχτα με το ντουφέκι», το «Μες της Κλεισούρας τα βουνά» και το «Να ’μουν πουλί να πέταγα».

Σε αντίθεση με την επιθεώρηση και το ελαφρό τραγούδι της πρωτεύουσας, οι δικές του ερμηνείες αντλούσαν από την ελληνική δημοτική μουσική παράδοση. Τα βουνά της Ηπείρου, τα μετερίζια, ο στρατιώτης που πολεμά και η επιθυμία του να επιστρέψει στο σπίτι του μεταφέρονταν μέσα από έναν γνώριμο, λαϊκό μουσικό κώδικα.

Έτσι, ο πόλεμος βρήκε μια θέση και στη μουσική παράδοση της ελληνικής υπαίθρου.

Η μουσική που έμεινε όταν σίγησαν τα όπλα

Ογδόντα έξι χρόνια μετά την 28η Οκτωβρίου 1940, τα περισσότερα πρόσωπα εκείνης της εποχής έχουν περάσει στην ιστορία. Οι φωνές τους, όμως, εξακολουθούν να ακούγονται. Οι αυθεντικοί δίσκοι των 78 στροφών, οι παρτιτούρες, τα προγράμματα των θεατρικών επιθεωρήσεων και οι μεταγενέστερες ηχογραφήσεις αποτελούν σήμερα πολύτιμα τεκμήρια μιας διαφορετικής μουσικής Ελλάδας. Μιας Ελλάδας που μέσα στον φόβο αναζητούσε το γέλιο, μέσα στον αποχωρισμό κρατούσε ζωντανή την αγάπη και μέσα στον πόλεμο έβρισκε χώρο για ένα τραγούδι.

Πίσω από κάθε πατριωτικό τραγούδι, πίσω από τη σάτιρα και τις ηρωικές αναφορές, υπήρχαν αληθινοί άνθρωποι. Μητέρες που περίμεναν, γυναίκες που αποχαιρετούσαν, στρατιώτες που ονειρεύονταν την επιστροφή και φωνές που κατάφεραν να μετατρέψουν όλη εκείνη την αγωνία σε μουσική.

newsbomb.gr

Ακολουθήστε το zinapost.gr στο Google News και δείτε πρώτοι όλες τις ειδήσεις για Lifestyle, Showbiz, Gossip News και αποκλειστικά βιντεο.